DỊCH THUẬT CHO TỔNG THỐNG MỸ DONALD TRUMP: NGÔN NGỮ PHỨC TẠP CỦA NGÀI TỔNG THỐNG LÀM KHÓ THÔNG DỊCH VIÊN

Ngày đăng 09.11.2018

Những dịch thuật viên khi kể về những khó khăn mình gặp phải nhằm hiểu được phong cách diễn đạt của Tổng thống Trump để dịch thuật cho thính giả quốc tế như sau: “Chúng tôi cố gắng nắm bắt được tình huống, nhưng mọi thứ rất rời rạc”.

Khi ông tuyên bố quyết định rút nước Mỹ khỏi Hiệp định Pari về Thay đổi Khí hậu hồi tuần trước, Donald Trump đã diễn đạt bất ngờ: ông sử dụng cấu trúc câu văn và ngữ pháp cơ bản. Bạn gần như có thể nghe thấy tiếng thở dài của nhà báo khi họ nhận ra đa số câu văn ông đều bám sát vào bản thảo của họ.Rõ ràng có một sự đồng cảm không kém như vậy trong cộng đồng thông dịch viên trên thế giới, những người đã quá quen với việc cố gắng giải thích rõ ý nghĩa của ngôn ngữ Anh quá rắc rối của ngài Tổng thống.

Việc tương tác với những nhà lãnh đạo trên toàn thế giới luôn khiến các thông dịch viên phải vò đầu bứt tóc tìm cách truyền đạt những gì Tổng thống Trump muốn nói, ngay cả khi ngôn ngữ của ông gây trở ngại cho cả những người nói tiếng Anh bản xứ.

Vâng, giờ thì COVFEFE đã trở thành một từ ngữ.

Người ta gọi đó là Hiệu ứng Trump

Những tữ ngữ tiếng Anh khó hiểu của ngài Tổng thống đang tạo nên rất nhiều trở ngại cho những thông dịch viên trên toàn thế giới. Ở châu Á, nơi mà giai cấp trung lưu luôn rất tự hào về khả năng Anh văn của mình, thì những ngôn từ vụng về của Trump thường hay bị chế nhạo. Tuy nhiên, việc dịch thuật ngôn ngữ của Trump cho hơn hai phần ba dân số thế giới đã gây hỗn loạn trong giới biên dịch viên.

Khi những báo cáo về về lý lẽ của Trump khi sa thải Giám đốc FBI, James Comey, những thông dịch viên tại Nhật Bản đã đối mặt với một câu hỏi phức tạp: làm thế nào để dịch cụm từ “công việc ngu xuẩn” theo cách thức phù hợp cho việc phát thanh truyền hình.

Họ đã giải quyết bằng từ “henjin” – một từ thường được để miêu tả một người lập dị hoặc kỳ quặc – và rồi quyết định một từ thay thế khác, đó là “atama ga warui” (ngu ngốc) bị xem là không phù hợp với vài người thuộc Comey.

Sự bùng phát này là mới nhất trong hàng loạt những nhận xét, dòng tweet và những từ khó hiểu trong bản thảo bài nói khiến những thông dịch viên của Tokyo phải đau đầu và nỗ lực để giữ văn phong chuyên nghiệp của họ khi dịch.

“Không chỉ những thuật ngữ của ông Tổng thống, mà còn là cách nói khiếm nhã của ông khi nói về phụ nữ, đặc biệt trong suốt chiến dịch, Chikako Tsuruta nói, một thông dịch viên thường trực phát thanh tại các mạng lưới Mỹ như CNN, ABC và CBS.

Việc nhận thức rằng Trump sẽ tạo nên vấn đề cho các thông dịch viên Nhật Bản bắt đầu hồi năm ngoái sau khi một đoạn thu âm về những nhận xét khiếm nhã của Tổng thống về phụ nữ hồi năm 2005 bị rò rỉ, đoạn video mô tả ông đã “tán tỉnh” những người phụ nữ như thế nào.

“Tất cả chúng tôi đều gặp vấn đề nghiêm trọng với việc này,” Tsuruta nói, một giáo sư trong lĩnh vực phiên dịch và biên dịch, nghiên cứu tại Đại học Tokyo, khoa Nghiên cứu Ngoại quốc. “Nếu chúng tôi dùng [từ mượn Nhật Bản] pushii, thì sẽ có rất nhiều người không hiểu chúng tôi đang nói về cái gì cả.”

Cuối cùng, bà chọn quyết định an toàn bằng những từ vựng Nhật Bản thông dụng khi nói về cơ quan sinh dục nữ giới. “Việc này vẫn làm chúng tôi cảm thấy rất khó chịu.”

Việc trao đổi cách nào giai3i quyết được ngôn ngữ của Trump là một chủ đề được bàn luận phổ biến đối với những thông dịch viên từ Anh sang Nhật. Tsuruta nói rằng “Công việc giờ đây của chúng tôi bao gồm việc tra cứu các từ điển về cụm từ văn hóa hơn là những từ điển truyền thống.”

Sau đó thì, việc lệ thuộc vào một số từ nhất định như: tốt, vĩ đại, và đẹp – dường như cũng là một gánh nặng đối với những thông dịch viên luôn mong muốn không phải sử dụng quá nhiều một từ ngữ Nhật bao hàm tất cả, ‘yoi’.

“Ở Nhật, từ “vĩ đại” có thể được diễn đạt theo nhiều cách, vì thế chúng ta phải xem xét ngữ cảnh và chọn từ thích hợp,” Tsuruta nói.

Nhưng bà nói thêm rằng, vấn đề nghiêm trọng hơn cả, là việc thường xuyên thiếu tính lô-gic trong cách diễn đạt nhận thức thức của Tổng thống Trump. “Tôi thường dạy các học sinh của tôi rằng, đối với việc dịch song song, bí quyết là chúng ta phải đoán bắt được ý định của người nói và kể một câu chuyện, chiếm thế chủ động.

“Nhưng khi tính lô-gic không rõ ràng, hoặc khi câu văn đang dở dang, thì chúng ta sẽ gặp vấn đề. Chúng ta cố gắng nắm bắt ngữ cảnh và thông điệp cốt lõi, nhưng trong trường hợp của Trump, mọi thứ rất không mạch lạc. Bạn đang thông dịch, và bất ngờ câu văn trở nên vô nghĩa, và chúng ta có nguy cơ kết thúc một cách thật ngớ ngẩn.

“Không có cách nào có thể giải thích được điều ông thật sự muốn nói trên sóng, vì thế chúng tôi chỉ cố gắng làm tốt nhất có thể. Thính giả Nhật Bản có lẽ cũng đang dần quen với ngôn ngữ kì lạ này của ông.”

Ở Ấn Độ, một quốc gia dân chủ đông dân nhất thế giới và một đối tác chiến lược chủ chốt trong việc điều hành của Trump, đa số những bài báo và đài phát thanh đều tối giản những bài nói của ông thành những bài báo nhỏ.

Ở Hinđi, một quốc gia của tiếng quốc ngữ, những từ ngữ vụng về của Trump gần như không aii chú ý đến. Những cư dân thành thị nói được tiếng Anh có lẽ sẽ cười ồ lên cùng với những người còn lại trên thế giới, nhưng với những ai không biết tiếng Anh, họ cũng sẽ có nhiều trích dẫn. Những bài nói rất hiếm khi được dịch đầy đủ, và thậm chí những câu nói ngắn gọn cũng được chọn lựa thận trọng để tránh những rắc rối gây ra bởi ngôn ngữ của Trump.

“Tổng thống Donald Trump rất khó hiểu, ngay cả khi ông nói tiếng Anh,” Anshumann Tiwari nói, biên tập viên tại IndiaToday, một tạp chí Hinđi. “Bài nói của ông không rõ ràng, và đôi khi ông rất mâu thuẫn, vòng vo hoặc lạc khỏi chủ đề nói. Việc giải thích những phức tạp này bằng ngôn ngữ viết Hinđi thật không hề dễ,” ông nói thêm.

“Để giải quyết việc này, thường thì chúng tôi trách việc trích dẫn trực tiếp lời nói của Trump. Chúng tôi thường diễn đạt lại những gì ông nói vì việc truyền đạt những gì ông đang nói, cách thức ông nói, là rất khó khăn. Thay vào đó, chúng tôi tóm tắt ý kiến của ông và truyền đạt những ngôn từ của ông theo tiếng Hinđi đơng giản dễ hiểu đối với đọc giả của chúng tôi.”

Rajesh Pandey, biên dịch viên những bài báo về Trump cho tờ báo tiếng Hinđi lớn nhất Ấn Độ, Dainik Bhaskar – tờ thông tấn thu thập những thông tin nước ngoài từ những nhà xuất bản Mỹ - nói rằng ông đã cố gắng giữ nguyên giọng điệu của Trump ở tiếng Hinđi. “Chúng tôi không dùng ngôn ngữ hoa lệ. Chúng tôi luôn giữ ngôn ngữ thô và không qua xử lý.”

Pandey nói thềm răng, bài nói của Trump là một phạm trù hoàn toàn khác với những gì của cha ông để lại. “Obama là một chính trị gia lịch thiệp. Trump có vẻ không lịch thiệp. Ngôn ngữ của Obama mang một phong cách và sự duyên dáng. Trong ngôn ngữ của Trump thì không có phong cách nào cả.”

Những chính trị gia Ấn Độ, đặc biệt những ai có quyền lực chính trị cao, thường dùng ngôn ngữ mang tính hùng biện thường được dùng khi kể những bộ sử thi cổ Hinđi. “Chúng tôi đã quen với ngôn ngữ trịnh trọng này từ những chính trị gia, vì thế khi dịch thuật cho Trump, chúng tôi cũng theo thói quen sử dụng những từ ngữ ấy,” ông nói.

Và đôi khi việc này giúp ích cho tổng thống Trump, Pandey nói.

“Đó là điều mà thính giả của chúng tôi đã quen thuộc, và đó là điều chúng tôi mong đợi. Nếu bạn gõ tên của Tổng thống Trump, những trích dẫn chúng tôi dùng trong cuộc bầu cử có thể là từ thủ tướng Narendra Modi. Bởi vì cả hai người đều nhấn mạnh sự vĩ đại của quốc gia và niềm tự hào dân tộc.

“Ở tiếng Anh, Trump không diễn đạt văn hoa lắm, nhưng khi bạn dịch theo ngữ cảnh ở Hinđi, ngôn ngữ của ông sẽ trở nên hay hơn nhiều,” Tiwari nói thêm.